Autor: dr Zbigniew Lechowicz

 


Analiza architektoniczna reliktów murów miejskich zachowanych przy ulicy wałowej w Radomiu. Rejon Bramy Iłżeckiej.

 
 

Radomskie fortyfikacje miejskie były przedmiotem dumy i troski mieszkańców. Powołana w 1787 r. Komisja Dobrego Porządku dla Radomia i Zwolenia   rozpoczęła porządkowanie miasta.[1] Najprawdopodobniej z jej aktywnością wiązać należy  przeprowadzenie lustracji miasta z 1789 r., reperacje ratusza w 1790 roku, przebudowę zamku w 1787 r. i prawdopodobnie pierwsze rozbiórki najbardziej zniszczonych odcinków średniowiecznych murów. Intensyfikacja prac porządkowych związanych z degradacją murów miała miejsce po trzecim rozbiorze Polski. Burzenie murów miejskich i bram miało za cel zapobieżenie katastrofom budowlanym do których kilkakroć dochodziło z powodu ich złego stanu technicznego. Ważne dla zaborców było uzyskanie źródła taniego  kamienia i cegły  które stały się podstawą nowej grobli  prowadzącej od wylotu ulicy Żytniej do placu Starego Miasta. (kościół pw. Św. Wacława przerobiono na magazyny wojskowe) Posłużyły  także do ułożenia nowych nawierzchni brukowanych w mieście.[2] W tym czasie rozebrane zostały  brama Lubelska (1807 r.) Piotrkowska i Krakowska. Przetrwały tylko te elementy fortyfikacji które wykorzystano jako elementy budowli mieszkalnych bądź ogrodzeń parceli.


Fortyfikacje  miejskie Nowego Radomia stworzyło  kilka elementów  obecnie o dość różnym stopniu zachowania i co zatem idzie  stopniu poznania. Składały się z dookolnej fosy, murów zaopatrzonych w baszty , bram miejskich z mostami i zamku. Za elementy fortyfikacji po części uznać można uliczkę przymurną gwarantującą dostęp do linii murów miejskich.


Murowane fortyfikacje miejskie badane były wielokrotnie na przestrzeni ostatnich trzydziestu pięciu lat. Dzięki temu znane jest rozwiązanie systemu bramnego w rejonie ulicy Iłżeckiej, częściowo odsłonięte zostały relikty bramy zwanej Piotrkowską, a właściwie jednego jej narożnika, na przedłużeniu ulicy Szpitalnej. Jedyną nierozpoznaną wykopaliskowo pozostaje w dalszym ciągu brama Lubelska. Znamy także wielkość i rozwiązania czterech baszt miejskich, ale tylko jedną w pełnej kubaturze pozostałe w różnie  zachowanych partiach fundamentowych.


Badane elementy fortyfikacji miejskich były  niejednakowo zachowane. Rzut bramy odczytać można było tylko z reliktów odsłoniętych w wykopach archeologicznych, w pełni zachowała się tylko jej ściana wschodnia z dobrze widocznymi podziałami na kondygnację

 

Brama Iłżecka.

 

Wzniesiona została razem z murami kurtynowymi na co wskazują wyraźne powiązania techniczne czytelne zarówno w partiach fundamentowych jak i wyższych.. Dolna partia  bramy do wysokości około 2,0 m wykonana została z kamieni eratycznych , wyższe partie wzniesiono z cegły. Cokół kamienny bramy jest o 1.0 m niższy od cokołu w kurtynie przylegającego muru. Naroża wzniesione zostały z ciosów piaskowca. Użyte ciosy nie miały opracowanych płaszczyzn , były dość regularne o powtarzającej się wysokości  0,25 – 0,35 m  i długości od 0,2 do 0,8 m. tworzyły rytmiczne i głębokie wzmocnienie narożników. Glify otworu bramnego zachowały się  tylko w niewielkiej wysokości, nieznany jest pełny kształt łuku ani jego wysokość. Widoczne partie otworu przelotowego bramy wykonane zostały z bloków obrobionego piaskowca. Lico wewnętrzne bramy wykonane jest z regularnych, dopasowywanych ciosów piaskowca. Widoczne  wnętrze ścian wypęłnione jest kamieniami eratycznymi, obficie zalanymi zaprawą wapienną, mur wykonano w technice charakterystycznej dla ,,opus emplectum”. Lico ceglane z wyraźnym wątkiem wendyjskim zaczyna się na wysokości 2,0 m od poziomu użytkowego  przejazdu.  


Rzut bramy jest bardzo regularnym kwadratem o bokach 10,0x10,30x10,20x10,45 m i zachowanych kątach prostych. Grubość muru w obserwowanych partiach wynosi od 2,5 do 2,75 m. Brama jest osadzona symetrycznie, mur obronny tworzy oś od której  zachowana została identyczna odległość ścian zarówno na zewnątrz jak i do wnętrza miasta. Szerokość obu  otworów przejazdowych jest zbliżona i wynosi 4,2 m. Wysokość sieni bramnej możliwa jest do rekonstrukcji w oparciu o istnienie 60 centymetrowego wyszpałdowanego pasa muru, będącego oporem  belkowanego stropu, widocznego na wysokości 6,30 cm od poziomu użytkowego. Przejazd pierwotny miał utwardzoną nawierzchnię w postaci bruku , leżącego na podsypce piaskowo – glinianej. Znana szerokość i wysokość przejazdu pozwalają domniemywać, iż jego otwór musiał mieć dość krępe proporcje, co oczywiście nie wyklucza jego ostrołukowego zamknięcia. W szczątkowo zachowanym fundamencie bramy nie było wyraźnie czytelnych prowadnic dla brony, ale nie rozstrzyga to jednoznacznie zagadnienia jej obecności .Obserwacje wątków i grubości ścian wskazują, że pierwotną bramę umieszczono w wieży bramnej o wysokości przekraczającej nieco 8,5 m.


W wieku XV przeprowadzono modernizację Bramy Iłżeckiej , polegała ona na jej rozbudowie przez dobudowanie przedbramia. Stratygrafia obserwowanych murów jednoznacznie wskazuje, że w momencie budowy ścian przedbramia pierwotny poziom przejazdu w bramie był wyższy o ok.45 cm. Czas potrzebny na akumulację warstwy o tej miąższości jest cezurą dzielącą obie fazy budowy. Zachowane najniższe partie przedbramia wzniesione zostały z tego samego surowca co brama lecz wyraźny jest mniej staranny charakter murowania. Rzut nowowzniesionej konstrukcji zbliżony jest do prostokąta o wymiarach 9,90 x 7,5 m. Narożniki wzmocnione zostały ukośnymi skarpami. Mur przedbramia jest  nieco cieńszy niż samej bramy jego grubość wynosi 1,8 – 1,9 m. Rekonstruowana hipotetycznie wobec braku jednego glifu szerokość otworu przejazdowego wynosiła około 3,2 m. Oprócz mniejszej szerokości otwór ten był także asymetryczny( nie osiowy) w stosunku do przejazdu w bramie. Prawdopodobnie wynikało to z potrzeby umieszczenia w przedbramiu wydzielonego pomieszczenia dla straży. Fakt jego istnienia potwierdziły ślady niewielkiego muru działowego odsłonięte w trakcie prac wykopaliskowych. Do ściany południowej przedbramia przylegał przyczółek mostowy z którego zachowały się pojedyńcze  pionowo wbite pale. Wysokość przedbramia była równa lub nieco tylko niższa od pierwotnej wysokości bramy. Jednocześnie z rozbudowa przedbramia o jedną kondygnację podwyższono samą bramę. Uskok muru podtrzymujący belkowanie stropu wskazuje iż pomieszczenie I piętra miało wysokość około 3,8 m.


Nie jest pewne czy w tym samym, czy też w kolejnym cyklu budowy wieża bramna uzyskała kolejną kondygnację – II piętro o niewielkiej bo 2,40 m wysokości. W efekcie końcowym wieża bramna uzyskała znaczną, przekraczającą 15 m wysokość.  Ta akcja budowlana mogła mieć miejsce w XVI – XVII wieku. Datowanie jej na podstawie analizy metrycznej cegły jest dość kłopotliwe albowiem pierwotne fragmenty ceglanej ściany na ostatniej kondygnacji są mocno przekształcone przez  przebudowę pijarską  ( z XVII- XVIII wieku w którym to okresie Kolegium otrzymało prawo użytkowania Bramy ) 

 

 Mur kurtynowy

 

Między bramą iłżecką a basztą  mur zachował się w pełnej wysokości na odcinku o długości 34,50 m. Grubość tego odcinka murów wynosiła od 2,50 do 2,70 m. Ponadto mur posiadał dwie odsadzki, jedną na poziomie fundamentowym, oraz drugą oddzielająca cokół kamienny od partii ceglanej. W stosunku do tzw. poziomu kazimierzowskiego, (wyznaczonego metodą wykopaliskową poziomu budowlanego i użytkowego) stopa fundamentowa zagłębiona była na  1,0 m. Wysokość muru mierzona od  pierwotnego poziomu użytkowego z czasu budowy liczy od 5,20 (poziom chodnika obrońców) do 7,0 m (górna krawędź przedpiersia fazy najmłodszej) Trzon muru do wysokości 158,00 n.p.m. wykonany został z kamieni eratycznych.


Partia ceglana muru zaczynająca się od odsadzki widocznej w  trzonie kamiennym jest tylko licem zewnętrznym, aż do poziomu chodnika obrońców jądro muru miejskiego jest kamienne. Górny pas lica przewiązany płynnie z murem przedpiersia wykonano z cegły w układzie wendyjskim. Partie ceglane wzniesiono starannie z zachowaniem precyzyjnego opracowania spoin, były one wypukłe, na części trójkątnych spoin widoczne były ślady rytej kreski. Przedpiersie zbudowano dość oszczędnie  na grubość 1,5 cegły  czyli 0,42 cm. Ta część muru miejskiego wzniesiona została z maksymalnie oszczędnym wykorzystaniem cegły. W pierwotnej swej postaci mur zwieńczony został blankowanym krenelażem. Blanki miały szerokość 1,90 m, strzelnice 0,60 m. Między bramą a basztą umieszczono 14 strzelnic. Wysokość przedpiersia w tej fazie wynosiła około 0,75 m. Wielkość ta wyklucza praktyczne wykorzystanie krenelażu. Wykonany przekrój poprzeczny przez mur ujawnił iż cegły przedpiersia, z widocznymi gniazdami dla belkowania  drewnianej kładki, ułożone zostały na wypoziomowanym kamiennym jądrze muru. Wskazuje to dość jednoznacznie ,że krenelaż tej fazy nie był   sfinalizowany , a jego koncepcję zmieniono w  już w trakcie budowy. Sądząc po niższej o dwie warstwy cegły koronie przedpiersia na baszcie, oba te niewątpliwe potknięcia budowlane, (rychło zresztą usunięte)  są dowodem i chyba efektem jednoczesnego, wielopunktowego wznoszenia  muru miejskiego.


Kolejna czytelna przebudowa murów miejskich zmieniła zdecydowanie ich wygląd. Mur przedpiersia po raz kolejny został podwyższony, o 7 – 8 warstw cegieł czyli ok. 0,80 m. Wielkość użytych do nadbudowy cegieł jest nieco mniejsza, ale jej grubość w dalszym ciągu przekracza 85 mm. W dalszym ciągu  zastosowano układ wedyjski cegły, choć już nieco mniej regularny. Opracowanie spoiny jest staranne , ale już płaskie. Zarówno użyte materiały jak i zastosowane techniki  mieszczą się w kategoriach chronologicznych i technicznych murarstwa gotyckiego.


W tej przebudowie blankowany krenelaż został zastąpiony przez proste przedpiersie ze strzelnicami. Rozwarstwienie i rozliczenie otworów w tej fazie wykonał wyjątkowo precyzyjnie A. Gruszecki. Wśród czterech układów zamurowanych otworów nie bez trudności i kilku zastrzeżeń wydzielił dwa rodzaje strzelnic. Duże kwadratowe o wymiarach 0,8 x 0,8 m i małe rozglifione o wymiarach 0,12 x 0,34 m. Razem tworzą  symetryczny system trójdzielny    rozstawiony dość rytmicznie co 6,0 m. W górnej przykrawędnej partii muru udało się zarejestrować obecność po gniazdach belek nośnych tworzących konstrukcje dachową. Po raz pierwszy chodnik obrońców uzyskał pełne zadaszenie.


Wieloletnie prace i zachowana dokumentacja pozwalają obecnie na stwierdzenie iż tę partię muru zajmował budynek przybramny. Nie można co prawda z zupełną pewnością rekonstruować pełnej jego bryły tym niemniej jego obecność jest niewątpliwa.
[3] Jego długość znamy dzięki zakończeniu blankowania na murze kurtynowym wynosi ona około 8–9 metrów. Wysokość muru wynosiła około 7-7,5 m, była więc nieco niższa niż budynku bramnego. Powodowało to różnicę poziomów użytkowych, którą rozwiązano stosując kilkustopniowe schody do piętra bramy. Obecnie są one zrekonstruowane w wnętrzach muzeum. Na parterze i piętrze budynku znajdowały się niewielkie smukłe szczelinowe okna, które oprócz doświetlania wnętrza w równej mierze służyły jako strzelnice. Podstawową funkcję jaką pełnił ten element zespołu bramnego było komunikowanie pionowe wieży bramnej, chodnika obrońców w murze kurtynowym z poziomem przelotowej sieni bramy. O tym ze było to pomieszczenie zamknięte świadczą szczeliny doświetlające które byłyby zbędne w przypadku otwarcia na wnętrze miasta. Obserwując rytm strzelnic w murze kurtynowym należy przyjąć iż powstał w tym samym czasie co 1 faza bramy Iłżeckiej jest więc elementem pierwotnego planu fortyfikacji miasta kazimierzowskiego.


Inne elementy fortyfikacji miejskich za wyjątkiem pozostałości zamku nie zachowały się ponad powierzchnią gruntu. Wiedze o nich czerpiemy nade wszystko z wyników wykopaliskowych badań archeologicznych, ale te dość nierównomiernie objęły miasto kazimierzowskie.

   

Opis badań archeologicznych

 

Wytyczona została magistrala pomiarowa o długości 26,20m, biegnąca po osi N - S działki, o którą oparto dwa największe wykopy archeologiczne (wykop I i II). Miały one za zadanie rozpoznanie układu stratygraficznego części miasta znajdującej się na północ i południe od pozostałości muru miejskiego (czyli wnętrza miasta, jak i na zewnątrz - czyli podmurza i fosy miejskiej).


Dodatkowo założone zostały dwa mniejsze wykopy (nr III i IV), które traktować należy jako odkrywki architektoniczne. Wykop III założony został w miejscu styku Bramy krakowskiej z przedbramiem, a wykop IV przylegał do północnego narożnika ściany zachodniej fundamentu Bramy Krakowskiej.


Eksplorację prowadzono ręcznie, metodą stratygraficzną, warstwami mechanicznymi. Ruchomy materiał zabytkowy lokalizowany był w obrębie wytyczonych wykopów.


W trakcie prowadzonych badań, po północnej (wykop I i IV) i południowej (wykop II i III) stronie muru miejskiego odsłonięte zostały partie fundamentowe średniowiecznych fortyfikacji miejskich, oraz fundamenty dwóch budynków nowożytnych zlokalizowanych w bezpośredniej bliskości muru miejskiego.


Podczas eksploracji wykopu I – po północnej stronie muru miejskiego, odsłonięte zostały fundamenty budynku nowożytnego, wzniesionego na planie prostokąta o konstrukcji ceglano-kamiennej (w kilku cegłach zaobserwowane zostały tłoczenia na cegłach „Radom” oraz „TR” lub „TK” – znaki cegielni miejskiej).


Elewacja frontowa – północna znajdowała się od strony rynku, ściana południowa opierała się na pozostałościach muru miejskiego. Materiał budulcowy (cegła maszynowa i kamienie eratyczne) łączony był zaprawą wapienno - piaskową. Część odkrytej warstwy przyziemia budynku pokryto wylewką cementowo - betonową, co uniemożliwiło dalszą eksplorację między zarysem fundamentów kamienicy.


W trakcie odkrywania wykopu II – po południowej stronie muru miejskiego, odsłonięto fundamenty drugiego budynku nowożytnego. Budynek został wzniesiony na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu (krawędź wschodnia fundamentu budynku odsłonięta została w wykopie III). Fundamenty ścian zewnętrznych wykonanych z cegły maszynowej i kamieni eratycznych łączonych zaprawą wapienno-piaskową, częściowo opierały się o relikty muru miejskiego i bramy. W ścianach fundamentowych w północno -  zachodniej odkrytej części budynku zaobserwowano ceglane wyprowadzenia oporów, zapewne kolebkowych sklepień piwnic budynku.


W trakcie badań archeologicznych na w/w działce nie zaobserwowano zachowanych warstw kulturowych średniowiecznych i późnośredniowiecznych. Zostały one zapewne zniszczone w trakcie licznych prac budowlanych w XIX i XX wieku.

 


[1] J.Luboński , Monografia... s.31-32

[2] W.Kalinowski, Urbanistyka .. s.113

[3] Inwentaryzatorzy opracowujący  Radom dla Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce zauważyli już wtedy taką możliwość i dość nieśmiało ją zasygnalizowali KZS, t.    s.