Wałowa 8a - badania 2008


Badania na działce 96/2 na zlecenie Spółki Rewitalizacja prowadził w roku 2005 dr Zbigniew Lechowicz. Wytyczono wtedy wykop o kształcie litery L i wymiarach: ramię krótsze 21 m, ramię dłuższe 41 m. Kształt wykopu dostosowano do zastanej wówczas zabudowy działki. Wyznaczono również magistralę wzdłuż dłuż-szej osi działki, na linii N – S, w odległości 16 m od ściany zachodniego skrzydła budynku Rwańska 8. Na odcinku VII na głębokości ok. 150 cm od poziomu gruntu odsłonięto fundament ceglany (cegła palcówka) związany zaprawą wapienną i znajdujący się bezpośrednio pod fundamentem XIX – wiecznym. Podobny fragment „murku” zaobserwowano wówczas również pod fundamentem XIX – wiecznym w odległości 3 m od północnej krawędzi wykopu. Ze względów bezpieczeństwa prace na tym odcinku musiały zostać przerwane. Zawaleniem groziły sąsiadujące z wykopem budynki.
Ubiegłoroczne badania uzupełniające miały na celu sprawdzenie dalszego przebiegu odsłoniętych w 2005 roku konstrukcji ceglanej (murowanej konstrukcji gotyckiej) po zachodniej stronie fundamentu oficyny XIX – wiecznej.

Badaniami terenowymi kierował mgr Grzegorz Barczyk i II archeolog mgr Joanna Marciniak. Za cel posta-wiono sobie przebadanie południowo - zachodniej części działki, która po wyburzeniu sąsiadujących budyn-ków  stała się archeologicznie dostępna.

Badania prowadzono w dniach 2 – 30 kwietnia 2008 roku. Wytyczony wykop oznaczono jako wykop I odc. VIIA (zachowano ciągłą numerację z roku 2005). Jego kształt wymuszony został przez znajdujące się w tym miejscu fundamenty rozebranych budynków (wykop wytyczono pomiędzy fundamentami oficyny za-chodniej). Po zabezpieczeniu terenu badań i uprzątnięciu zalegających śmieci oraz gruzu ceglanego (na-gromadzonego po rozbiórce budynków) rozpoczęto eksplorację wykopu.

Tak jak się spodziewano, między fundamentami rozebranej oficyny (tuż przy fundamencie wschodnim), na poziomie 157,00 m n. p. m. pojawiać się zaczęły zarysy cegieł ułożonych w kształt litery L, tworząc narożnik NW obiektu, wewnątrz którego znajdowała się warstwa szaro – żółtej gliny z wtrętami spalenizny. Na ze-wnątrz konstrukcji widoczna była ciemno – brunatna próchnica z drobnymi wtrętami polepy, węgli drzew-nych i fragmentami cegieł, a także warstwa spalenizny, w której znaleziono fragmentarycznie zachowane dno naczynia ceramicznego z odciskiem znaku garncarskiego w kształcie krzyża. Po dokładniejszym od-czyszczeniu wykopu na poziomie cegieł, wewnątrz pieca, pojawiła się czerwono – pomarańczowa warstwa polepy. Z obserwacji wynikało, że wschodni fundament oficyny przecina wzdłuż konstrukcję pieca częścio-wo go uszkadzając.

Po usunięciu tychże cegieł (dokładniej mówiąc – pod nimi) na poziomie 156,61 m n.p.m. zaobserwowano nie-regularny pas szaro – żółtej gliny, który na poziomie 156,39 m n. p. m. osiągnął szerokość 65 – 70 cm. Od strony wewnętrznej (paleniska) zaobserwowano zarysy niewypalonych cegieł widoczne w postaci okopceń wzdłuż ich krawędzi. Stąd wniosek, że z takich właśnie niewypalonych cegieł wykonano ściany pieca.

W ścianach pieca, również od strony paleniska, widoczne są pozostałości po pionowych, prawdopodobnie drewnianych słupkach wzmacniających konstrukcję ścian. Po wewnętrznej stronie (na powierzchni tychże ścian) zaobserwowano przepaloną glinę, co bezsprzecznie świadczy o paleniskowym charakterze tej części pieca (wysoka temperatura). Wewnątrz tak zbudowanej komory pojawiać się zaczęły niewielkie kamienie, tworzące na niższym poziomie zwarte skupisko przepalonych otoczaków ułożonych w zarysie gliny (tj. w palenisku, a ich przepalenie i liczne okopcenia również świadczą o wysokiej temperaturze panującej w tym miejscu).

Szaro – żółtą glinę usunięto i tym samym odsłonięty został leżący poniżej ceglany narożnik i ściana pieca, którego część, jak się okazało, wchodzi pod fundament rozebranej oficyny. Jednocześnie było to przedłu-żenie konstrukcji gotyckiej znalezionej w 2005 roku. W południowej części piec ulega zwężeniu przecho-dząc w kanał wlotowy lub też część użytkową. Ten fragment pieca zbudowany został z warstwy cegieł uło-żonych płasko, złączonych zaprawą wapienną. Ścianki kanału wlotowego (grubości jednej cegły) utworzone zostały z 3 –  4 poziomów cegieł, również na zaprawie wapiennej. We wnętrzu tak uformowanego przewodu znajdowały się również przepalone kamienie oraz duża ilość sypkiej zaprawy wapiennej i piasku. Stąd wnio-sek, iż piec na posesji Wałowa 8a składał się z części paleniskowej oraz użytkowej. Wykorzystywany był raczej do celów produkcyjnych, jednakże jego dokładne przeznaczenie nie zostało określone.

Piec wzniesiony został tuż po lokacji miasta, najpóźniej do połowy XV wieku. Cegła „palcówka” i zastosowana technika murarska świadczy niewątpliwie o pochodzeniu gotyckim obiektu.

Piec w całości odsłonięto 29 sierpnia 2008 roku, po uprzednim rozebraniu fundamentu. Wszystkie cegły z obiektu zostały zebrane i posłużyły do rekonstrukcji, która w chwili obecnej znajduje się na dziedzińcu Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu.
Ruchomy materiał zabytkowy

W opisie zabytków ruchomych wprowadzono podział materiału z podziałem na: ceramikę naczyniową, kafle piecowe, szkło (naczyniowe i okienne), metale (przeważnie żelazne), kości zwierzęce i zróżnicowany zbiór zabytków innych szczegółowo opisany w analizie gabinetowej pozyskanych ruchomych materiałów zabytko-wych.

W zestawieniu ujęto 1349 egzemplarzy zabytków ruchomych. W tym 627 fragmentów naczyń ceramicz-nych, 66 fragmentów wyrobów ze szkła, 39 fragmenty kafli piecowych, 41 przedmiotów żelaznych, 575 fragmentów kości i 1 szydło kościane.

Uzyskany w czasie prac masowy materiał ceramiczny podzielony został na 8 grup technologicznych, zgodnie z klasyfikacją L. Kajzera.

Ceramika naczyniowa

Uzyskany w trakcie tegorocznych badań archeologicznych materiał zabytkowy jest w znacznym stopniu rozdrobniony. Nie udało się wykleić w pełni żadnej formy naczynia. W kilku przypadkach rekonstrukcja była możliwa jedynie w stopniu fragmentarycznym. Taka charakterystyka zbioru wskazuje na długotrwały pro-ces nagromadzania materiału śmietniskowego, który nie jest wykluczone, iż z powodu wielu prac budowla-nych w XIX i XX wieku został wtórnie przemieszany. Spośród zebranych fragmentów ceramicznych wy-dzielono materiał wczesnośredniowieczny i średniowieczny, który zdecydowanie dominuje w całym zbiorze pozyskanego materiału. Najwcześniejszą grupę stanowią naczynia wczesnośredniowieczne wypalone w at-mosferze utleniającej z gliny żelazistej na kolor pomarańczowo – brunatny i ciemno – brunatny – (grupa A - 99 fr.). Naczynia tej grupy wykonywano techniką taśmowo – ślizgową, a następnie silnie obtaczano na kole. Zaobserwowano ślady podsypki. Zdecydowanie najwięcej wydzielono garnków i dzbanów. Formy pier-wotne - szeroko otworowych mis - są tutaj dość typowe i często spotykane. Zdobnictwo naczyń uznanych za wczesnośredniowieczne jest raczej standardowe, obejmuje głównie techniki rycia oraz odcisków sznura.

Ceramika średniowieczna (grupa B i C - 308 fr.) to ułamki naczyń wypalonych w atmosferze redukcyjnej (przy ograniczonym dostępie powietrza - określonej jako typowa dla późnego średniowiecza). Zaliczona tutaj została tzw. ceramika kuchenna (grupa B) oraz stołowa (na ogół lepiej i staranniej wykonana, jak rów-nież częściej zdobiona). Naczynia te wykonywano z gliny żelazistej oraz z kaolinitowej – łatwo dostępnej na tym terenie. Stosowano głównie technikę taśmowo – ślizgową, sporadycznie naczynia toczono. Po wypale uzyskiwały one barwę jasnoszarą do ciemnoszarej, a nawet czarnej. Stosowano ornament w postaci rytych dookolnych żłobków (też wielokrotnych), ukośnej kratki, radełkowy (romby), kłuty, jak również popularne polerowanie (wyświecanie).

Ceramika nowożytna, mniej licznie reprezentowana w materiale zabytkowym z ulicy Wałowej 8a, reprezen-towana jest przez naczynia wykonane techniką toczenia na kole z gliny kaolinitowej - białej (grupa Db – 25 fr.) oraz z gliny żelazistej – czerwonej (grupa Dc – 17 fr.). W wyniku wypału w atmosferze tzw. utlenia-jącej, naczynia te uzyskiwały barwę od kremowo – żółtej po białą, a w przypadku ceramiki czerwonej - od jasno – pomarańczowej po czerwonawą. Zdobiono je głównie wielokrotnymi żłobkami dookolnymi, ornamen-tem radełkowym (romby) i liniami ukośnymi (kratka). Często również malowano na powierzchni naczyń do-okolne – brązowe - linie (na brzuścu lub na szyjce). Tak wykonane naczynia, ale pokryte dodatkowo szkli-wem zaliczone zostały do tzw. grupy „E” (178). Są to ułamki, których jedna lub dwie powierzchnie pokryto różnobarwnym szkliwem. Zaobserwowano tu naczynia cienkościenne, zdobione dodatkowo ornamentem ry-tym, radełkowym, ukośną kratką, stempelkowym, czy plastycznym.

Kafle piecowe

Pozyskany zbiór płytowych kafli piecowych, składa się z 39 fragmentów. Jest w znacznym stopniu rozdrob-niony i w większości reprezentowany przez fragmenty kołnierzy. Dlatego też nie można było wykonać do-kładniejszej analizy typologicznej zebranych fragmentów. Jednocześnie z całą pewnością można stwier-dzić, że wykonywane były z gliny kaolinitowej i formowane w matrycach. Dominował tu ornament roślinny, geometryczny i mieszanym. Pokrywano je szkliwem zielonym bądź brązowym. Część fragmentów kafli nie zostało w ogóle pokryta polewą.

Szkło

Podczas prac wydobyto w sumie 66 ułamków szkła. Ze względu na swoją funkcję zbiór ten podzielić można na  szkło okienne (3 fr.) reprezentowane przez ułamki szkła taflowego oraz szkło naczyniowe (62 fr.), któ-re w większości można zidentyfikować jako fragmenty butelek.

Wlewy butelek (często niesymetryczne) posiadają ręcznie ukształtowaną krawędź, zazwyczaj z dolepioną pod nią dookolnie nitką szklaną. Same szyjki są zróżnicowane pod względem wysokości. Występują formy o dnach okrągłych i czworokątnych. Na dnach widoczne są ślady po przylepiaku co świadczy o tradycyjnej metodzie wykonania (szkło dmuchane i kształtowane całkowicie ręcznie lub w dwudziałowej formie – wi-doczne szwy na ściankach butelek). Występują również fragmenty gąsiorów i słojów.

Naczynia stołowe reprezentowane są przez fragmenty ucha kufla i fragmentów kieliszków (stopka, nóżka w kształcie tralki,  fr. innych części kieliszków). Jednak jest to mały zbiór naczyń szklanych w porównaniu z innymi stanowiskami badanymi na terenie Miasta Kazimierzowskiego. Ramy chronologiczne materiału można określić na XVI-XX w.

Metale

Zabytki metalowe w ilości 41 sztuk to wyłącznie wyroby żelazne. Reprezentowane są w przeważającej większości przez gwoździe. Znaleziono ostrze noża. Pozostałe przedmioty nie zostały określone.                

Ogólnie można ustalić następujące ramy chronologiczne

Poziom XIV-XV w. – reprezentujący głównie przez ceramikę naczyniową grupy A.

Poziom XVI-XVII w. – reprezentujący się głównie w materiale ceramicznym (ceramika naczyniowa oraz kafle), jak i również w materiale szklanym (fragmenty naczyń stołowych).

Poziom XVIII-XX w. – na podstawie materiału zabytkowego.

Przy tworzeniu strony korzystaliśmy z:

L. Kajzer, Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z " wieży Karnkowskiego" z zamku w Raciążku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. XXXIV, 1986, nr 2, s. 199 -225.

Z. Lechowicz, Wyniki ratowniczych badań archeologiczno-architektonicznych działka96/2 przy ul. Rwańskiej 8 w Radomiu wykonanych w 2005, Radom 2009. (archiwum WKZ Radom).

G. Barczyk, J. Marciniak – Sprawozdanie z uzupełniających badań archeologicznych na działce nr 96/2 ul. Wałowa 8a w Radomiu - 2 kwietnia – 30 kwietnia 2008; Radom 2009 . (archiwum WKZ Ra-dom).

 

Kontakt:
mgr Grzegorz Barczyk
mgr Joanna Marciniak

 

Prawa autorskie do zawartości strony oraz wszelkie zamieszczone tu informacje, należą do autorów strony, o ile nie zostały oznaczone inaczej. Kopiowanie i publikowanie w celach prywatnych i komercyjnych, rozpowszechnianie jakąkolwiek metodą, części lub całości strony bez wiedzy i zgody autorów jest zabronione.