Rynek 7 – badania 2007

Zgodnie z decyzją konserwatorską nr 449/R/07 wydaną przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie delegatura w Radomiu, pismo DR. 4119–983/7/07, w dniach 14. 05 – 28. 06 2007 kontynuowano prace wykopaliskowe na działce nr 51 ul. Rynek 7 w Radomiu. Dział-ka położona jest po zachodniej stronie czworokątnego rynku miejskiego. Działka znajduje się w strefie ścisłej ochrony konserwatorskiej w obrębie chronionego układu urbanistyczno-architektonicznego miasta Radomia, wpisanego do rejestru zabytków WKZ Radom nr 410/A/89 z dnia 14.09.1989 r. badania te były kontynuacją badań z roku 2006. 

W wykopie I/06 z 2006 r. w trakcie eksploracji zaobserwowane zostały fundamenty ceglane, poziomy bruków kamiennych oraz poziom konstrukcji drewnianych (pozostałości podłogi bu-dynku lub poziom drogi-chodnika).

Badania miały na celu przebadanie pozostałej powierzchni działki.

Ze względu na umieszczenie we wschodniej części działki podpór zabezpieczających ścianę kamienicy, jak i pozostałości po budynkach gospodarczych teren nie był w pełni dostępny do badań archeologicznych.

W trakcie tegorocznych prac założonych zostało 6 wykopów archeologicznych. Numeracja wykopów powiązana została z sezonem 2006 r. i zaczyna się od numeru II/07 do VII/07 plus dwa aneksy.

W trakcie prac w wykopach II/07, III/07 i VII/07 zostały zaobserwowane kontynuacje fundamentów ceglanych, poziomy bruków kamiennych oraz poziom konstrukcji drewnianych. W wykopach IV/07-VI/07 odsłonięto pozostałości fundamentów ceglano-kamiennych ściany północnej i narożnika północno-zachodniego pierwotnego zarysu kamienicy Rynek 7. Pozyskano liczny zbiór ruchomego materiału zabytkowego.

Zebrano 12 440 fragmentów ruchomego materiału zabytkowego (razem z materiałem z wykopu I/2006 zebrano 13 996 fr.). W sumie wydobyto 6090 fr. ceramiki naczyniowej, 2666 fr. szkła (w tym 2 fr. szkła okiennego), 2664 fr. szkła naczyniowego), 643 fr. kafli, 8 fr. polepy, 221 fr. metali, 42 monety i ponad 2748 fr. kości zwierzęcych. Ponadto wyróżniono grupę zabytków „innych” (22 fr.), w tym krzemień, szydło kościane, fajki gliniane.

Ceramiczny materiał zabytkowy podzielony został na grupy technologiczne oznaczone kolejnymi literami alfabetu od A do F wydzielone przez L. Kajzera. ułamków wczesnośredniowiecznych i średniowiecznych wydzielono łącznie 2072 fr. Fragmentów nowożytnych, ale nie szkliwionych wyróżniono natomiast 1204 ułamki. Są to fragmenty naczyń wykonanych z gliny kaolinitowej i żelazistej. Ceramika szkliwiona stanowi łącznie 45,60 %, czyli 2777 fr. Podobnie, jak na innych stanowiskach tego typu, również tutaj dominują ułamki garnków z wylewami z wrębem na pokrywkę lub bez, a także fragmenty dzbanów oraz szerokootworowych mis. Na uwagę zasługuje bogaty zbiór talerzy szkliwionych i malowanych. W znacznym stopniu zostały one wyklejone, pozostałe poddano rekonstrukcji rysunkowej Osobną grupę stanowią naczynia tzw. “manufakturowe” – 37 fr. (w tym ułamki kamionkowe, fajansowe oraz porcelanowe).

Materiał ceramiczny jest na tyle zróżnicowany i archeologicznie ciekawy, że poddany zostanie w przyszłości dokładniejszej analizie typologicznej i morfologicznej.

Kafle piecowe.

Pozyskany zbiór kafli piecowych, składający się z 643 fragmentów, jest dość różnorodny zarówno pod względem form jak i ornamentyki. Niektóre egzemplarze udało się zrekonstruować w znacznym stopniu.

Pierwszą grupę stanowią kafle XVI-XVII wieczne.

Są to kafle płytowe wykonane głównie z glin kaolinitowych formowane ręcznie w matrycach (widoczne są ślady palców po wewnętrznej stronie płyty kafla, kołnierze korpusu są toczone na kole garncarskim i zlepiane z płytką), z polewą lub bez, oraz zróżnicowanym ornamentem. Polewy głównie zielone. Ornament zarówno figuralno - zwierzęcy, jak i geometryczno - roślinny. Występują tu m. in. fragmenty kafli z wyobrażeniem postaci ludzkich, fragmenty kafla z „rozetką” i fragmenty kafli  kopułkowych, jednak słaby stan zachowania jak i niewielka ich ilość nie pozwoliła na ich pełną rekonstrukcję.

Druga grupa kafli datowana jest na XVII-XVIII wiek.

Formowane są przeważnie w matrycach za pomocą pras i mają charakter wyrobów manufakturowych. Wykonane są głównie z glin żela-zistych i zdobione przeważnie ornamentem geometryczno-roślinnym.

Trzecią grupą są kafle XIX-XX wieczne.

Są szkliwione na biało, charakteryzujące się płaską, niezdobioną płytką licową fazowaniem krawędzi oraz niskim kołnierzem, kafle z bogatym ornamentem geometryczno-roślinnym zarówno wieńczące, narożne, jak i profilowane z górnych części skrzyni pieca (zmniejszające wymiary pieca). Występują tu również kafle czerwone bez szkliwa z ornamentem roślinnym wtórnie malowane farbami kredowo-wapiennymi.

Jak można zauważyć występuje w zbiorze duża różnorodność zarówno pod względem form kafli, jak i ornamentów. Ich stylistyka jest dosyć bogata i świadczy o bogatym wystroju pieców.

Szkło.

Podczas prac wydobyto w sumie 2666 ułamków szkła. Ze względu na swoją funkcję zbiór ten podzielić można na szkło naczyniowe (2664 fr.) i szkło okienne (2 fr.).

Szkło okienne reprezentowane jest wyłącznie przez 2 fr. szkła taflowego. Szkło naczyniowe (2664 fr.) reprezentowane jest w większości przez ułamki butelek szklanych oraz fragmenty szklanic-kufli.

Wlewy butelek (często niesymetryczne) posiadają ręcznie ukształtowaną krawędź, zazwyczaj z dolepioną pod nią dookolnie nitką szklaną. Same szyjki są zróżnicowane pod względem wysokości. W kilku przypadkach dolepione są okrągłe lub owalne pieczęcie szklarskie (w jednym przypadku widoczny jest napis LONDEN). Występują formy o dnach okrągłych i czworokątnych. Na dnach widoczne są ślady po przylepiaku co świadczy o tradycyjnej metodzie wykona-nia (szkło dmuchane i kształtowane całkowicie ręcznie lub w dwudziałowej formie – widoczne szwy na ściankach butelek). Występują również fragmenty gąsiorów i słojów.
 

Kolejną kategorią w omawianym zbiorze są fragmenty naczyń stołowych. Występują w nich zróżnicowane ukształtowanie stopek (szklanice o płaskich dnach, na stopkach z nitki szklanej z faliście ukształtowanym brzegiem, na stopce z dnem wepchniętym stożkowo do środka), fragmenty uch kufli, krawędzie szklanic-kufli oraz fragmenty kieliszków. Niektóre fragmenty zdobione są ornamentem rytym.


Ze względu na silne rozdrobnienie materiału nie jest możliwe precyzyjne określenie chronologii naczyń szklanych. Morfologia i technologia wykonania wskazuje na możliwość wydzielenia dwóch głównych horyzontów chronologicznych.


Pierwszy najstarszy XVI-XVIII wieczny związany jest z naczyniami wykonywanymi ręcznie, co widać po śladzie przylepiaka na dnach i źle wyklarowanej masy szklarskiej. występuje głów-nie szkło zielone i zielonkawe. W przypadku szkieł o barwach zielonkawych i oliwkowych trudno powiedzieć czy ona powstała z powodu nie odczyszczenia masy szklanej w hucie, czy też jest wynikiem działania korozji, która może zmieniać pierwotną barwę, jednakże szkła o odcieniu np. zielonkawym mogą być efektem końcowym podczas produkcji, tzw. „szkło leśne”.
 

Drugi horyzont XVII-XIX i XX w. związany jest z naczyniami wykonywanymi w matrycach, ze szkła o lepszej strukturze, i przechodzące już w formy manufakturowe związane z wprowa-dzeniem nowych technologii i urządzeń w hutach (tzw. szkło maszynowe).

 

Zabytki metalowe (żelazo).
 

Zbiór licznych przedmiotów metalowych (221 egzemplarze) jest również zróżnicowany. Najliczniejszą grupę stanowią gwoździe żelazne.

Najciekawszymi wydobytymi wyrobami metalowymi są: ostroga żelazna z kolcem gwiaździstym (XVI-XVII w.),  podkówki butów, tasak, ostrza nożyków (na jednym widać znak kowalski). Występuje również fr. zawiasu.


Monety.

Znaleziska monet to w sumie 42 egzemplarze. Najliczniej występują monety XVIII-XIX wieczne. Dodatkowo występują boratynki i inne monety XVII-XVIII wieczne.


Inne.

Do tej kategorii zaliczone zostały pojedyncze egzemplarze zabytków, takich jak: krzemień, szydło kościane, fr. obrabianej kości i , fragmenty fajek glinianych. Fajki wykonane są z gliny w dwóch technikach – z gliny kaolinitowej o wypale utleniającym szkliwione na zewnętrznej powierzchni oraz z gliny dobrze wyklarowanej o wypale redukcyjnym. Są bogato zdobione na powierzchni. Tego typu fajki powszechnie używane były w XVIII-XIX wieku.


Podsumowując zbiór  ruchomego materiału zabytkowego można podzielić na trzy poziomy chronologiczne:

 - Poziom XIV-XV w. – reprezentujący głównie przez ceramikę naczyniową grupy A.

 - Poziom XVI-XVII w. – reprezentujący się głównie w materiale ceramicznym (ceramika naczyniowa oraz kafle), jak i również w materiale szklanym (fragmenty szklanic i kufli).

 - Poziom XVIII-XX w. - reprezentujący się głównie w materiale ceramicznym (ceramika naczyniowa oraz kafle), jak i również w materiale szklanym (fragmenty butelek)
 

opracowała: Monika Karnowska


Wstępne opracowanie materiałów kostnych zwierzęcych z Radomia ul. Rynek 7 działka 51 (sezon 2006 i 2007).

Do analizy przekazano 3062 jednostki osteologiczne z obu działek. Z sezonu 2007 pochodzi 2735 kości, natomiast z sezonu 2006 pochodzi 327 kości. Stopień rozkawałkowania materiału nie jest zbyt duży, a rozdrobnienie kości jest głównie spowodowane działalnością człowieka, tylko w niewielkim stopniu można je przypisać warunkom naturalnym. Dlatego cechy dystynktywne pod względem gatunkowym i anatomicznym są bardzo dobrze czytelne i pozwoli-ły na wysoki stopień identyfikacji źródeł (2868 określonych kości). Przy tak dobrze zachowanym materiale wydzielono jedynie 194 kości nieokreślone (6,3% całego materiału).

Analiza gatunkowa wykazała obecność w materiale szczątków ssaków domowych (bydło, świnia, owca, koza, koń, pies), ssaków dzikich (łoś, jeleń, daniel, sarna, dzik, wilk i prawdopodobnie niedźwiedź), ptaków (przekazane do opracowania dr Teresie Tomek z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie), ryb oraz muszli małża.

W jadłospisie mieszkańców z całą pewnością dominowała wołowina o czym świadczy bardzo wysoki udział szczątków bydła w badanych materiałach (2070 kości czyli 72,2% kości określonych), dodatkowo spożywano wieprzowinę (464 kości, 16,2%), baraninę i kozinę (razem 179 kości, 6,2%; do owcy należy 26 fragmentów a do kozy 8 fragmentów) oraz koninę (34 kości, 1,2%). Pies (0,1%) jako zwierzę niekonsumpcyjne nie stanowił źródła pożywienia  i nie jest dalej rozpatrywany w niniejszym opracowaniu.

Generalnie należy stwierdzić, że dziczyzna rzadko gościła w menu mieszkańców Radomia. Wśród gatunków zwierząt dzikich (1,7% kości określonych) przeważają zwierzęta jeleniowate (Cervidae) (92% kości tej grupy). Ciekawostką jest występowanie daniela w badanych materiałach, ponieważ jest to zwierzę, które zostało introdukowane na tereny Polski jako zwierzę parkowe lub w celach łowieckich w XVII i XVIII wieku. Następnie bardzo łatwo zaaklimatyzowało się w naszych lasach. Wydaje się jednak, że daniel znaleziony w Radomiu pochodzi z wcześniejszego wieku o czym może świadczyć głębokość warstwy, w której został znaleziony (głębokość 130-150 cm). Będzie to zatem przypadek sprowadzenia tego zwierzęcia, którego naturalnym obszarem występowania był basen Morza Śródziemnego (m.in. tereny po-łudniowej Europy). Prawdopodobnie szczątki należały do jednego osobnika.  W materiale nie występują kości, które mogłyby się powtarzać i sugerować, że osobników daniela było więcej. Kości pozostałych zwierząt dzikich (wilka, dzika i niedźwiedzia?) są reprezentowane przez pojedyncze jednostki osteologiczne.

W materiale natrafiono także na 1 kość miednicy należącą do zająca albo królika. Nie przypisano kości tego zwierzęcia ani do grupy zwierząt hodowlanych ani dzikich, ponieważ za-jąc jest gatunkiem dziko żyjącym natomiast królik mógł być hodowlany albo dziki.

Mniejsze znaczenie w konsumpcji miało mięso ptaków (1,8%). Dopiero analiza dr Teresy Tomek z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie odpowie na pytanie, które gatunki ptactwa były najbardziej popularne.

W przypadku ryb natrafiono jedynie na 5 szczątków (0,2% wszystkich kości określonych) i zidentyfikowano jesiotra na podstawie 3 tarcz grzbietowych. Jest to ryba o dużych walorach konsumpcyjnych (doskonałe mięso i kawior).
 

Z rozkładu anatomicznego wynika, że tylko kości 2 gatunków zwierząt konsumpcyjnych są reprezentowane przez wszystkie elementy szkieletu – bydła i świni.

Na podstawie szczątków bydła można stwierdzić, że mieszkańcy zazwyczaj spożywali mięso z różnych partii tuszy, chociaż najliczniejszy komponent stanowią żebra wołowe. Z kończyn częściej było konsumowane mięso pochodzące z szynek niż z tzw. „łopatek”.

W przypadku mięsa wieprzowego w materiale wyróżniają się liczebnie kości czaszki, co może świadczyć o chętnym jedzeniu głowizny. Następne liczebnie są żeberka wieprzowe, i tak jak w przypadku bydła, więcej kości pochodzi z kończyny miednicznej niż z piersiowej.

Trzecie miejsce w konsumpcji zajmowała baranina i mięso kozie. Wśród szczątków o ściśle sprecyzowanej przynależności gatunkowej znaleziono więcej kości owcy niż kozy. Wyni-kało to prawdopodobnie z większej popularności hodowli owiec, z których wełna stanowiła element wykorzystywania przyżyciowego tego gatunku.

Najmniejsza jest liczebność elementów szkieletu konia. Mieszkańcy Radomia spożywali koninę na co wskazują ślady pokonsumpcyjne zaobserwowane na kościach tego gatunku. Nie-wielki odsetek szczątków tego zwierzęcia oraz całkowity brak kości pochodzących od osobników młodych dowodzi, że konia nie hodowano stricte z przeznaczeniem na mięso.

Pozostałości kostne zwierząt dzikich to tylko niewielki odsetek kości wszystkich ssaków. Świadczy to o znacznie mniejszej roli dziczyzny niż mięsa zwierząt hodowlanych. Brak na stanowisku archeologicznym członów palcowych jeleniowatych (z wyjątkiem daniela opisanego wyżej) sugeruje skórowanie (oprawianie) tych zwierząt w lesie i przynoszenie tylko części atrakcyjnych konsumpcyjnie.


Wiek uboju został zbadany na podstawie uzębienia czaszki i żuchwy oraz na podstawie zrostu nasad z trzonami kości długich.

Mięso wołowe pochodziło głównie od osobników dorosłych, które wykorzystywane były również w celach przyżyciowych (mleko, rozród). Na stół trafiało także mięso młodych zwierząt o czym może świadczyć występowanie kości cieląt i zwierząt wyrośniętych, niedojrzałych morfologicznie (około 6% kości tego gatunku). 

W strukturze wieku zabijanych świń tylko niewielki udział stanowiły prosięta do 4-5 miesięcy. Ogólnie konsumpcja prosiąt i młodych świń to zaledwie 22% kości tego gatunku. Oznacza to, że ubojowi poddawano najczęściej zwierzęta dorosłe o zwiększonej masie mię-śniowej i zwiększonym przyroście tkanki tłuszczowej. 

Analiza wieku uboju owcy i kozy wykazuje, że około 90% stada stanowiły sztuki dorosłe. Tak duża procentowość osobników dorosłych może świadczyć o przyżyciowym wykorzystaniu tej grupy zwierząt (mleko, rozród i w przypadku owcy wełna).
 
Z zestawienia kości bydła pochodzących od dorosłych zwierząt o oznaczonej płci wynika, że przeważały elementy kośćca samic (płeć ustalono na podstawie możdżeni, kości śródręcza i kości śródstopia). 33 kości należały do samic, 15 kości do samców, a 3 kości do kastratów.

Wśród szczątków świni do dorosłych samic zaklasyfikowano 6, a do samców 8 kości. Wynik tego przyporządkowania ustalono na podstawie dymorfizmu płciowego żuchwy i kła.

Wśród kości małych przeżuwaczy określono płeć tylko w dwóch przypadkach. Na pod-stawie możdżeni określono płeć jednej samicy kozy i jednego samca kozy.

Ponadto dwa fragmenty poroży zwierząt jeleniowatych pochodzą od samców.


Typ bydła domowego nie jest jednolity. Dominują zwierzęta małe o około 95 cm, 104 cm, 108 cm wysokości w kłębie a także osobniki o kilka i kilkanaście cm wyższe (115  cm, 121 cm wysokości w kłębie). Taki typ jest określany jako bydło krótkorogie (Bos taurus brachyceros). Sporadycznie występują kości (10 szczątków) świadczące o przynależności do zwierząt du-żych, podobnych do turzego typu bydła (Bos taurus primigenius).

O wyglądzie kóz należy mówić bardzo oględnie gdyż obliczono wysokość w kłębie tylko na podstawie dwóch kości długich. Wysokość wynosiła 67 cm i 68 cm. Oba te wymiary repre-zentują niską formę kozy, która maksymalnie osiągała wysokość 69 cm wysokości w kłębie.

Owce wykazują pewne zróżnicowanie. Na podstawie dwóch pomiarów ustalono, że występowały dwie formy owcy: niska i wysoka.

Spośród szczątków konia uzyskano jedynie wymiary na podstawie dwóch kości długich – 139 cm i 140 cm. Jest to wielkość w kłębie konia formy wysokiej.

W materiałach natrafiono na liczne ślady związane z rozbiorem tuszy, porcjowaniem oraz filetowaniem mięsa. Ślady wymienionych zabiegów rzeźniczych odnotowano na kościach zwierząt domowych oraz kilka śladów zaobserwowano na kościach zwierząt dzikich:
- skórowanie (ślady skórowania wokół możdżeni bydła i ślady po odrąbaniu możdżeni),
- pozostałości po porcjach głowizny (o czym mogą świadczyć ślady rąbania na żuchwach bydlę-cych i świńskich),
- podział tuszy wzdłuż kręgosłupa na dwie półtusze odnotowano na kręgach bydła, świni, owcy/kozy oraz konia,
- porcjowanie tuszy w poprzek ciała (kręgi zwierząt hodowlanych rąbane w poprzek)
- ślady dzielenia większych połaci mięsa na mniejsze (liczne ślady rąbania na kościach długich zwierząt hodowlanych i dzikich),
- ślady porcjowania tuszy widoczne żebrach.

Dodatkowo na kościach występują ślady gryzienia po zębach zwierząt mięsożernych (ponieważ zęby ludzkie nie zostawiają śladów tego typu na kościach). W przypadku materiałów z miasta są to ślady najczęściej po zębach psów.
 
Oprócz śladów związanych z konsumpcją mięsa występują również nieliczne ślady obróbki rzemieślniczej kości i poroża: 
- ślady po zdejmowaniu pochew rogowych z możdżenia bydła oraz możdżenia kozy,
- fragment poroża jelenia z próbą obróbki rzemieślniczej (najprawdopodobniej po uprzednim zmiękczeniu materiału),
- fragment trzonu kości udowej bydła – prawdopodobnie rodzaj narzędzia z wygładzonymi krawędziami części pracującej powstałymi wskutek zużycia,
- fragment muszli małża z wywierconym otworem na wierzchołku (służący jako zawieszka),
- fragment skóry zwierzęcej z wyraźnymi śladami po zszyciu wzdłuż jednej krawędzi.

Na pojedynczych kościach odnotowano także zmiany chorobowe i urazy mechaniczne powstałe z przyczyn naturalnych lub zadanych przez człowieka:
- metapodium świni (stan zapalny na końcu bliższym kości),
- II człon palcowy bydła (uraz przyżyciowy i początki gojenia),
- możdżeń bydlęcy (oprzęganie – wgłębienia w dolnej części możdżenia),
- 2 fragmenty żeber bydła (złamane, niezrośnięte),
- kość krzyżowa bydła (perforowany trzon – odwapnienie przyżyciowe na skutek złej diety),
- kość udowa owcy/kozy (stan zapalny na dole nadkłykciowym kości),
- kręg piersiowy konia (stan zapalny na stronie brzusznej trzonu).


Przy tworzeniu strony korzystaliśmy z:

L. Kajzer, Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z " wieży Karnkowskiego" z zamku w Raciąż-ku; "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. XXXIV, 1986, nr 2, s. 199 -225.

G. Barczyk, J. Marciniak – Wyniki wstępnych badań archeologicznych na działce nr 51 ul. Rynek 7 w Radomiu, 02 – 18. 10. 2006; Radom 2007; (archiwum WKZ Radom).

G. Barczyk, J. Marciniak – Sprawozdanie z badań archeologicznych na działce nr 51 ul. Rynek 7 w Radomiu, 14 maja – 28 czerwca 2007; Radom 2008 (archiwum WKZ Radom).

 

Kontakt:
mgr Grzegorz Barczyk
mgr Joanna Marciniak

 

Prawa autorskie do zawartości strony oraz wszelkie zamieszczone tu informacje, należą do autorów strony, o ile nie zostały oznaczone inaczej. Kopiowanie i publikowanie w celach prywatnych i komercyjnych, rozpowszechnianie jakąkolwiek metodą, części lub całości strony bez wiedzy i zgody autorów jest zabronione.