BADANIA - WAŁOWA 8


Badania na działce 96/2 na zlecenie Spółki Rewitalizacja Radom prowadził w roku 2005 dr Zbigniew Lechowicz. Wytyczono wtedy wykop o kształcie litery L i wymiarach: ramię krótsze 21 m, ramię dłuższe 41 m. Kształt wykopu dostosowano do zastanej wówczas zabudowy działki. Wyznaczono również magistralę wzdłuż dłuższej osi działki, na linii N – S, w odległości 16 m od ściany zachodniego skrzydła budynku Rwańska 8. Na odcinku VII na głębokości ok. 150 cm od poziomu gruntu odsłonięto fundament ceglany (cegła palcówka) związany zaprawą wapienną i znajdujący się bezpośrednio pod fundamentem XIX – wiecznym. Podobny fragment „murku” zaobserwowano wówczas również pod fundamentem XIX – wiecznym w odległości 3 m od północnej krawędzi wykopu. Ze względów bezpieczeństwa prace na tym odcinku musiały zostać przerwane. Zawaleniem groziły sąsiadujące z wykopem budynki.

Badania uzupełniające (2008) miały na celu sprawdzenie i zadokumentowanie dalszego przebiegu odsłoniętej w 2005 roku konstrukcji ceglanej (murowanej konstrukcji gotyckiej) po zachodniej stronie fundamentu oficyny XIX – wiecznej. Po wyburzeniu sąsiadujących z wykopem z 2005 budynków ta część działki stała się archeologicznie dostępna.

Badaniami terenowymi kierował mgr Grzegorz Barczyk i II archeolog Joanna Marciniak.

Badania prowadzono w dniach 2 – 30 kwietnia 2008 roku. Wytyczony wykop oznaczono jako wykop I odc. VIIA (zachowano ciągłą numerację z roku 2005). Jego kształt wymuszony został przez znajdujące się w tym miejscu fundamenty rozebranych budynków (wykop wytyczono pomiędzy fundamentami oficyny zachodniej). Po zabezpieczeniu terenu badań i uprzątnięciu zalegających śmieci oraz gruzu ceglanego (nagromadzonego po rozbiórce budynków) rozpoczęto eksplorację wykopu.

Tak jak się spodziewano, między fundamentami rozebranej oficyny (tuż przy fundamencie wschodnim), na poziomie 157,00 m n. p. m. pojawiać się zaczęły zarysy cegieł ułożonych w kształt litery L, tworząc narożnik NW obiektu, wewnątrz którego znajdowała się warstwa szaro – żółtej gliny z wtrętami spalenizny. Na zewnątrz konstrukcji widoczna była ciemno – brunatna próchnica z drobnymi wtrętami polepy, węgli drzewnych i fragmentami cegieł, a także warstwa spalenizny, w której znaleziono fragmentarycznie zachowane dno naczynia ceramicznego z odciskiem znaku garncarskiego w kształcie krzyża. Po dokładniejszym odczyszczeniu wykopu na poziomie cegieł, wewnątrz pieca, pojawiła się czerwono – pomarańczowa warstwa polepy. Z obserwacji wynika, że wschodni fundament oficyny przecina wzdłuż konstrukcję pieca częściowo go uszkadzając.

Po usunięciu tychże cegieł (dokładniej mówiąc – pod nimi) na poziomie 156,61 m n.p.m. zaobserwowano nieregularny pas szaro – żółtej gliny, który na poziomie 156,39 m n. p. m. osiągnął szerokość 65 – 70 cm. Od strony wewnętrznej (paleniska) zaobserwowano zarysy niewypalonych cegieł widoczne w postaci okopceń wzdłuż ich krawędzi. Stąd wniosek, że z takich właśnie niewypalonych cegieł wykonano ściany pieca.
           
W ścianach pieca, również od strony paleniska, widoczne są pozostałości po pionowych, prawdopodobnie drewnianych słupkach wzmacniających konstrukcję ścian. Po wewnętrznej stronie (na powierzchni tychże ścian) zaobserwowano przepaloną glinę, co bezsprzecznie świadczy o paleniskowym charakterze tej części pieca (wysoka temperatura). Wewnątrz tak zbudowanej komory pojawiać się zaczęły niewielkie kamienie, tworzące na niższym poziomie zwarte skupisko przepalonych otoczaków ułożonych w zarysie gliny (tj. w palenisku, a ich przepalenie i liczne okopcenia również świadczą o wysokiej temperaturze panującej w tym miejscu).

Szaro – żółtą glinę usunięto i tym samym odsłonięty został leżący poniżej ceglany narożnik i ściana pieca, którego część, jak się okazało, wchodzi pod fundament rozebranej oficyny. Jednocześnie było to przedłużenie konstrukcji gotyckiej znalezionej w 2005 roku. W południowej części piec ulega zwężeniu przechodząc w kanał wlotowy lub też część użytkową. Ten fragment pieca zbudowany został z warstwy cegieł ułożonych płasko, złączonych zaprawą wapienną. Ścianki kanału wlotowego (grubości jednej cegły) utworzone zostały z 3 – 4 poziomów cegieł, również na zaprawie wapiennej. We wnętrzu tak uformowanego przewodu znajdowały się również przepalone kamienie oraz duża ilość sypkiej zaprawy wapiennej i piasku. Stąd wniosek, iż piec na posesji Wałowa 8a składał się z części paleniskowej oraz użytkowej. Wykorzystywany był raczej do celów produkcyjnych, jednakże jego dokładne przeznaczenie nie zostało określone.

Piec wzniesiony został tuż po lokacji miasta, najpóźniej do połowy XV wieku. Cegła „palcówka” i zastosowana technika murarska świadczy niewątpliwie o pochodzeniu gotyckim obiektu.

W całości piec odsłonięto 29 sierpnia 2008 roku, po uprzednim rozebraniu fundamentu ceglanego. Wszystkie cegły z obiektu zostały zebrane i posłużyły do rekonstrukcji, która w chwili obecnej znajduje się na dziedzińcu Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu.

Ruchomy materiał zabytkowy

W opisie zabytków ruchomych wprowadzono podział materiału z podziałem na: ceramikę naczyniową, kafle piecowe, szkło (naczyniowe i okienne), metale (przeważnie żelazne), kości zwierzęce i zróżnicowany zbiór zabytków innych szczegółowo opisany w analizie gabinetowej pozyskanych ruchomych materiałów zabytkowych.

W zestawieniu ujęto 1349 egzemplarzy zabytków ruchomych. W tym 627 fragmentów naczyń ceramicznych, 66 fragmentów wyrobów ze szkła, 39 fragmenty kafli piecowych, 41 przedmiotów żelaznych, 575 fragmentów kości i 1 szydło kościane.

Uzyskany w czasie prac masowy materiał ceramiczny podzielony został na 8 grup technologicznych, zgodnie z klasyfikacją L. Kajzera.

Ceramika naczyniowa

Uzyskany w trakcie tegorocznych badań archeologicznych materiał zabytkowy jest w znacznym stopniu rozdrobniony. Nie udało się wykleić w pełni żadnej formy naczynia. W kilku przypadkach rekonstrukcja była możliwa jedynie w stopniu fragmentarycznym. Taka charakterystyka zbioru wskazuje na długotrwały proces nagromadzania materiału śmietniskowego, który nie jest wykluczone, iż z powodu wielu prac budowlanych w XIX i XX wieku został wtórnie przemieszany.

Grupa A – zaliczono do niej 99 ułamków naczyń glinianych wypalonych w atmosferze utleniającej z gliny żelazistej na kolor pomarańczowo – brunatny i ciemno – brunatny. Jako domieszkę stosowano grubo- i średnioziarnisty piasek. Niekiedy używano również domieszkę tłucznia kamiennego w małej ilości. W większości są to naczynia grubościenne, o przełomach zarówno jedno-, jak i wielobarwnych (te ostatnie świadczą  o nierównomiernym wypale). Powierzchnie zewnętrzne i wewnętrzne wykazują niewielką chropowatość. Naczynia tej grupy wykonywano techniką taśmowo – ślizgową, a następnie silnie obtaczano (wyraźnie widać ślady lepienia). Zaobserwowano ślady podsypki. Zdecydowanie najwięcej wydzielono garnków i dzbanów. Garnki mają różnie ukształtowane krawędzie wlewu. Sprowadzają się one do dwóch rodzajów: silnie profilowanych, z okapem, bądź; pogrubionych, znacznie wychylonych na zewnątrz. Wylewy tych naczyń osadzone są na niskiej szyjce, załom brzuśca usytuowany jest powyżej polowy wysokości naczyń. Formy pierwotne - szeroko otworowych mis - są dość typowe. Zdobnictwo naczyń uznanych za średniowieczne jest warsztatowo standardowe, obejmuje techniki gładzenia (wyświecenia), rycia, odcisków stempla i radełka, malowania i karbowania krawędzi wylewów obu rodzajów naczyń. Materiały ceramiczne zapewne pochodzące z przełomu XIV/XV wieku mają liczne analogie zarówno w ziemi radomskiej jak i sandomierskiej.

Grupa B i C – omawiane są tutaj razem. Przydzielono do nich łącznie 308 fr. ceramiki naczyniowej. Są to ułamki naczyń wypalonych w atmosferze redukcyjnej (przy ograniczonym dostępie powietrza), określonej jako typowa dla późnego średniowiecza.  Grupa B to tzw. ceramika kuchenna, grupa C – stołowa (na ogół lepiej i staranniej wykonana, zdobiona). Naczynia obu tych grup wykonywano z gliny żelazistej, jak również z kaolinitowej – łatwo dostępnej na tym terenie. Masę glinianą schudzano domieszką grubo- i średnioziarnistą (B) oraz drobniejszą (C). Przełomy są jedno- i wielobarwne (świadczą o nierównomiernym wypale). Wykonywano je techniką taśmowo – ślizgową. Po wypale naczynia uzyskiwały barwę jasno – szarą do ciemno – szarej, też czarnej. Stosowano ornament w postaci rytych dookolnych żłobków (też wielokrotnych), ukośnej kratki, radełkowy (romby), kłuty, a także popularne polerowanie (wyświecanie).

Grupa Db – stanowi 25 fr. naczyń ceramicznych wykonanych z gliny kaolinitowej techniką toczenia i wypalonych w atmosferze silnie utleniającej. Schudzano je na ogół drobnoziarnistą domieszką piasku (co ułatwiało toczenie). Po wypale naczynia uzyskiwały barwę od kremowo – żółtej po białą. Grubość ścianek jest mocno zróżnicowana w zależności od formy i funkcji naczynia. Zdobiono je głównie wielokrotnymi żłobkami dookolnymi, ornamentem radełkowy i liniami ukośnymi (kratka). Często również malowano na powierzchni naczyń dookolne – brązowe - linie (na brzuścu lub na szyjce).

Grupa Dc - przydzielono tu 17 fr. naczyń wykonanych techniką toczenia z gliny żelazistej i wypalonych w atmosferze silnie utleniającej. Po wypale otrzymały one barwę od jasno – pomarańczowej po czerwonawą. Stosowano domieszkę średnio- i drobnoziarnistą. Naczynia zdobiono ornamentem rytym (dookolne żłobki), radełkowym (romby), ukośnymi liniami (kratka), stempelkowym i malowanym.

Grupa E – zaliczono do niej 178 fr. Są to ułamki, których jedna lub dwie powierzchnie pokryte zostały różnobarwnym szkliwem. Wykorzystywano glinę żelazistą i kaolinitową. Masę glinianą schudzano drobnym piaskiem (musiała być plastyczna, gdyż naczynia wykonywano techniką toczenia). Powierzchnie nie pokryte szkliwem są barwy białej lub czerwonawej (tak jak w przypadku grupy D). Są to na ogół naczynia cienkościenne, zdobione dodatkowo ornamentem rytym, radełkowym, ukośną kratką, stempelkowym, czy plastycznym. Szkliwo dodatkowo uszczelniało ścianki.

Kafle piecowe

Pozyskany zbiór kafli piecowych, składa się z 39 fragmentów. Jest w znacznym stopniu rozdrobniony i w większości reprezentowany głównie przez fragmenty kołnierzy. Z fr. płyt wyróżnić można kafle ze formowane w matrycach z glin kaolinitowych z ornamentem roślinnym, geometrycznym i mieszanym. Pokrywane szkliwem zielonym bądź brązowym. Jednak mała ilość zbioru nie daje możliwości dokładniejszej jej analizy.

Szkło.

Podczas prac wydobyto w sumie 66 ułamków szkła. Ze względu na swoją funkcję zbiór ten podzielić można na szkło naczyniowe (62 fr.) i szkło okienne (3 fr.).

Szkło okienne reprezentowane jest wyłącznie przez 3 fr. szkła taflowego. Szkło naczyniowe (63 fr.) reprezentowane jest w większości przez ułamki butelek szklanych.

Wlewy butelek (często niesymetryczne) posiadają ręcznie ukształtowaną krawędź, zazwyczaj z dolepioną pod nią dookolnie nitką szklaną. Same szyjki są zróżnicowane pod względem wysokości. Występują formy o dnach okrągłych i czworokątnych. Na dnach widoczne są ślady po przylepiaku co świadczy o tradycyjnej metodzie wykonania (szkło dmuchane i kształtowane całkowicie ręcznie lub w dwudziałowej formie – widoczne szwy na ściankach butelek). Występują również fragmenty gąsiorów i słojów.

Kolejną kategorią w omawianym zbiorze są fragmenty naczyń stołowych. Reprezentowane przez fr. ucha kufla i fr. kieliszków (stopka, nóżka w kształcie tralki,  fr. innych części kieliszków). Jednak jest to mały zbiór naczyń szklanych w porównaniu z innymi stanowiskami badanymi na terenie Miasta Kazimierzowskiego. Ramy chronologiczne materiału można określić na XVI-XX w.


Metale

Zabytki metalowe w ilości 41 sztuk to wyłącznie wyroby żelazne. Reprezentowane są w przeważającej większości przez gwoździe. Znaleziono ostrze noża. Pozostałe przedmioty nie zostały określone.

Ze względu na liczne prace ziemne związane z budową murowanych XIX-XX w. budynków, jak i na linie wodno-kanalizacyjne materiał jest silnie rozdrobniony i przemieszany. Można go jednakże podzielić na trzy poziomy chronologiczne:

Poziom XIV-XV w. – reprezentujący głównie przez ceramikę naczyniową grupy A.

Poziom XVI-XVII w. – reprezentujący się głównie w materiale ceramicznym (ceramika naczyniowa oraz kafle), jak i również w materiale szklanym (fragmenty naczyń stołowych).

Poziom XVIII-XX w. - reprezentujący się głównie w materiale ceramicznym (ceramika naczyniowa oraz kafle), jak i również w materiale szklanym (fragmenty butelek)


Przy tworzeniu artykułu korzystaliśmy z:

L. Kajzer, Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z " wieży Karnkowskiego" z zamku w Raciążku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. XXXIV, 1986, nr 2, s. 199 -225.

Z. Lechowicz, Wyniki ratowniczych badań archeologiczno-architektonicznych działka96/2 przy ul. Rwańskiej 8 w Radomiu wykonanych w 2005 r. (archiwum WKZ Radom).

G. Barczyk, J. Marciniak – Sprawozdanie z uzupełniających badań archeologicznych na działce nr 96/2 ul. Wałowa 8a w Radomiu - 2 kwietnia – 30 kwietnia 2008; Radom 2009 . (archiwum WKZ Radom).


Kontakt:
mgr Grzegorz Barczyk
mgr Joanna Marciniak

 

Prawa autorskie do zawartości strony oraz wszelkie zamieszczone tu informacje, należą do autorów strony, o ile nie zostały oznaczone inaczej. Kopiowanie i publikowanie w celach prywatnych i komercyjnych, rozpowszechnianie jakąkolwiek metodą, części lub całości strony bez wiedzy i zgody autorów jest zabronione.