Grodzka 8 - badania 2008


Badania archeologiczne w kamienicy starościńskiej prowadzone w dniach 16 czerwca – 30 września 2008 roku były kontynuacją prac z sezonów 2002 i 2006 prowadzonych przez dr Zbigniewa Lechowicza oraz mgr Grzegorza Barczyka.
 
Pracami wykopaliskowymi w sezonie 2008 kierował mgr Grzegorz Barczyk i II archeolog mgr Joanna Marciniak.

Tym razem obszar badawczy skoncentrował się w południowej części kamienicy (obserwacją objęta została wschodnia i południowa ściana kamienicy, ściana środkowa północna, oraz w niewielkim stopniu ściana zachodnia.

Wyznaczono dwa wykopy: wykop I w kształcie litery C ustawiony wzdłuż ściany wschodniej południowej części budynku, a krótsze ramiona ułożone wzdłuż ściany S i ściany środkowej N. W południowo – zachodnim narożniku budynku założono wykop II.

Analizując stratygrafię murów ceglano-kamiennych budynek podzielić można w zasadzie na dwa główne horyzonty:

Poziom najstarszy (XIV - poł. XIX wieku) to przede wszystkim fundament kamienny i ceglany o wątku wendyjskim (poziom działań inwestycyjnych z założenia zespołu zamkowego i późniejsze jego użytkowanie). Ze względu na wykonany w połowie XIX wieku remont, podczas którego rozebrano starszy budynek do fundamentów i postawiono nowy, brak jest jakichkolwiek śladów remontów na najstarszych partiach murów. Dokładniejsze rozwarstwienie wątków ceglanych murów będzie możliwe po przeprowadzeniu w budynku dalszych badań archeologiczno - architektonicznych

Poziom najmłodszy (poł. XIX wieku do chwili obecnej). W latach 1846 - 1847 r. oficyna została rozebrana do fundamentów (do poziomu ziemi) i wzniesiono budynek obecnie istniejący. Kolejne etapy adaptacji widoczne są w postaci odsłoniętych przemurowań i przekuć, związanych z przekazaniem budynku na cele szkolne (od 1885 r. – „Szkoła rządowa 2-klasowa”; od 1903 r. – „dwuklasowa szkoła elementarna”; przed II Wojną Światową – założono tu Dom Dziecka; w latach 1980 - 2005 mieściło się w budynku przy Grodzkiej 8 Państwowe Pogotowie Opiekuńcze). W roku 2005 budynek przekazany został spółce Rewitalizacja.

W obu wykopach udało się zaobserwować obecność kilku horyzontów chronologiczno-stratygraficznych, które można powiązać z informacjami historycznymi dotyczącymi założenia zamkowego.

1. Najwyższy (najmłodszy) poziom to zakres działań inwestycyjnych mających miejsce od połowy XIX wieku do czasów współczesnych. Jest to głównie zasypisko gruzowo - ziemne pod podłogą badanego pomieszczenia. W efekcie prac remontowych starsze mury zostały rozebrane do fundamentów, tj. do głębokości ok. 50 cm poniżej obecnego poziomu terenu, a na ich miejscu postawione nowe (użyto cegły z rozbiórki).

2. Kolejny czytelny poziom chronologiczny to odsłonięte warstwy z posadzką ceglaną, ułożonej na warstwach drobnego rumoszu ceglanego, ziemi z zaprawą wapienną i fr. cegieł. Być może jest to poziom przebudów dokonanych przez starostę radomskiego Aleksandra Potkańskiego w 2 poł. XVIII wieku.

3. Kolejne  zaobserwowane warstwy związane są z remontem budynku. Widoczne warstwy z dużą ilością wapna i piasku, z węglami drzewnymi i fragmentami cegieł mogą świadczyć o remoncie budynków założenia zamkowego po zniszczeniach wywołanych pobytem w Radomiu wojsk szwedzkich, podczas wojny w latach 1655 - 1660.

4. Występujące poniżej następne warstwy ukazują kolejną fazę remontu budynków zamkowych. Występujące w tej warstwie bardzo duże ilości fragmentów renesansowych kafli płytowych wskazują na dużą akcję remontową związaną z wymianą lub reperacją pieców kaflowych przeprowadzoną najpewniej około 1 połowy XVII wieku.

5. Następne poziomy związane są z remontami przeprowadzonymi w budynku w XVI - XVII wieku. Są to warstwy, w których licznie występują ślady spalenizny (węgli drzewnych), oraz szarobrunatnej ziemi przemieszanej z przepaloną gliną, zaprawą wapienną i ułamkami cegieł. Być może mają one związek z rozbudową i modernizacją założenia zamkowego, którą w latach 1510 - 1515 przeprowadził kasztelan radomski Mikołaj Szydłowiecki.

6. Najstarszy horyzont chronologiczny związany jest z założeniem miasta lokacyjnego i późniejszym użytkowaniem obiektu. Wyznacza go warstwa czarnej organicznej ziemi z fr. węgli drzewnych i drobnymi pojedynczymi ułamkami cegieł i wapna o dużej miąższości (50 - 60cm). Liczny ruchomy materiał zabytkowy, w postaci ceramiki naczyniowej (w przeważającej ilości nawiązującej do typowych naczyń dla późnych faz wczesnego średniowiecza), fragmentów kości zwierzęcych oraz elementów metalowych (głównie gwoździ), wskazuje, że jest to najstarszy poziom użytkowy (XIV – XV w.)
W północno – wschodnim narożniku badanego pomieszczenia odsłonięto kamienno – ceglaną konstrukcję podstawy pieca. Jego zewnętrzne ściany wykonane zostały z cegły, wnętrze z kamieni – otoczaków średnich i dużych oblanych zaprawą wapienną. Bok północny i wschodni pieca wybudowano na odsadzkach kamiennych ścian kamienicy (odpowiednio na odsadzce ściany wewnętrznej i odsadzce ściany wschodniej zewnętrznej).

Badania archeologiczne będą kontynuowane w roku 2010 zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budynku. Przebadanie terenu ogródka (tj. na zewnątrz budynku) pozwoli nam na uchwycenie poziomów użytkowych dawnego dziedzińca zamkowego. Wyniki tych badań (w połączeniu z wynikami uzyskanymi przez Z. Lechowicza – badania 2000 – 2002) poszerzą naszą dotychczasową wiedzę o radomskim założeniu zamkowym.

Budynek przy ul. Grodzkiej 8 przeznaczony jest do gruntownego remontu. W pierwotnym założeniu odsłonięte fundamenty kamienne oraz piec mają zostać wyeksponowane i udostępnione dla zwiedzających

Ruchomy materiał zabytkowy

Do opisu zabytków ruchomych wprowadzony został podział materiału według poszczególnych kategorii na: ceramikę naczyniową, kafle, szkło (naczyniowe i okienne), kości zwierzęce, metale oraz zróżnicowany zbiór innych zabytków (m.in. monety, fajki gliniane, ceramika budowlana, detale kamienne).

W sumie wydobytych zostało 11509 fragmentów zabytków ruchomych, w tym: 6719 fr. naczyń glinianych; 2391 fr. kości zwierzęcych; 1984 fr. kafli piecowych; 248 fr. szkła; 134 metale; 11 monet; 7 fr. detali kamiennych; oraz 15 sztuk innych zabytków, tj. fajki gliniane, bryłka żużla, naparstek miedziany i guziki.

Ceramika naczyniowa

Uzyskany w czasie prac masowy materiał ceramiczny podzielony został na grupy technologiczne – zgodnie z klasyfikacją L. Kajzera.

Najliczniejszą grupę ceramiki naczyniowej stanowi materiał wczesnośredniowieczny, tzn. grupa A oraz AB, do której zaliczono największą liczbę ułamków, tj. 3818 fragmentów. Są to naczynia wykonane w sposób nawiązujący do technologii typowej dla późnych faz wczesnego średniowiecza. Powszechnie zdobiono naczynia ornamentem w postaci linii falistych, zwielokrotnionej linii dookolnej, ornamentem stempelkowym i grzebykowym. Zebrany materiał zabytkowy ceramiki średniowiecznej jest w zasadzie silnie rozdrobniony i na tak liczny zbiór, nie była możliwa pełna rekonstrukcja form naczyń. Wskazuje to na długotrwały proces nagromadzenia opisywanego materiału. W grupie tej, po analizie kształtów wylewów, udało się wyróżnić przede wszystkim formy garnkowate. Na kilku dnach występują znaki garncarskie w postaci krzyża lub krzyża wpisanego w koło.

Ceramika średniowieczna i późnośredniowieczna grupa BC – reprezentowana jest przez 1640 fragmentów. Są to naczynia wypalane w atmosferze redukcyjnej (przy ograniczonym dostępie tlenu), zdobione dookolnymi żłobkami w postaci zwielokrotnionej linii dookolnej lub (i) z wyświecaniem powierzchni. Dodatkowo pojawia się ornament wykonywany radełkiem. Z silnie rozdrobnionego materiału wydzielić można formy garnków oraz dzbanów. Materiały ceramiczne z najniższych warstw pochodzą zapewne z przełomu XIV/XV wieku, prawdopodobnie przechodząc nawet w wiek XVI. Na uwagę zasługuje kilka fragmentów części przydennej i dna naczynia, które oprócz ornamentu wykonanego radełkiem na zewnątrz naczynia, dodatkowo występuje wewnątrz. Z obserwacji wynika, że radełkowy ornament wewnątrz naczynia wykonany został intencjonalnie.

Ceramika nowożytna reprezentowana jest przez pozostałe grupy technologiczne. Jest niezwykle trudno określić podział chronologiczny wyróżnionych form technologicznych. Już u schyłku średniowiecza pojawiają się naczynia z barwnymi polewami na powierzchni zewnętrznej. Naczynia takie wykonywano głównie z  glin kaolinitowych. Znaleziono 444 fr. naczyń białych z gliny kaolinitowej, które po wypale uzyskiwały barwę od kremowo – żółtej po białą oraz 95 fr. naczyń czerwonych z gliny żelazistej. Zdobiono je głównie wielokrotnymi żłobkami dookolnymi, ornamentem radełkowy i liniami ukośnymi (kratka). Często również malowano na powierzchni naczyń dookolne – brązowe - linie (na brzuścu lub na szyjce) wykonane czerwono - brązową angobą. Naczynia szkliwione reprezentowane są przez zbiór 722 fragmentów. Nakładane polewy mają różne kolory najczęściej zielony, brązowy i oliwkowy (o różnych odcieniach). Polewy początkowo nakładane są na wnętrza naczyń oraz części zewnętrzne wylewów (dla ochrony przed przeciekającym płynem). Z czasem używane są obustronnie (również jako motyw dekoracyjny na zewnątrz naczynia). Występują tu bardziej różnorodne zdobienia w postaci: różnego wzoru radełka, tzw. „rybiej łuski”, z połączeniem z ornamentem w postaci zwielokrotnionej linii dookolnej.

W pozyskanym zbiorze udało się wydzielić dosyć różnorodny zbiór naczyń, m.in. garnki, misy, talerze, trójnóżki (tygielki) i pokrywki. Najliczniej reprezentowane są w zespole formy garnkowate o zróżnicowanej wielkości. Występują formy zarówno bezuche jak i z jednym uchem (zazwyczaj proste – taśmowate).

Kafle piecowe

Pozyskany zbiór kafli piecowych, składający się z 1984 fragmentów, jest dość różnorodny zarówno pod względem form jak i ornamentyki. Niektóre egzemplarze udało się zrekonstruować w znacznym stopniu.

Pierwszą grupę stanowią kafle z XVI (końca XV?) i XVII wieku.
Są to kafle płytowe wykonane głównie z glin kaolinitowych formowane ręcznie w matrycach (widoczne są ślady palców po wewnętrznej stronie płyty kafla, kołnierze korpusu są toczone na kole garncarskim i zlepiane z płytką), z polewą lub bez, oraz zróżnicowanym ornamentem. Polewy głównie zielone i brązowe. Ornament zarówno figuralno - zwierzęcy, jak i geometryczno - roślinny.

Druga grupa kafli datowana jest na XVII - XVIII wiek.
Wykonane są głównie z glin żelazistych i kaolinitowych oraz zdobione przeważnie ornamentem geometryczno - roślinnym. Wartymi zaznaczenia są tu fragmenty kafli z wyobrażeniem „orła”, zarówno szkliwione jak i nieszkliwione.

Trzecią grupą są kafle XIX - XX wieczne charakteryzujące się płaską, niezdobioną płytką licową, z fazowaniem krawędzi oraz niskim kołnierzem.
Jak można zauważyć w zbiorze występuje bardzo duża różnorodność zarówno pod względem form kafli, jak i ich ornamentyki. Ich stylistyka jest bardzo bogata i świadczy o bogatym wystroju pieców w pomieszczeniach budynków zamkowych. Razem ze zbiorem kafli z badań przy zamku radomskim tworzą one obraz form pieców całego założenia zamkowego.

Odsłonięta warstwa remontowo - rozbiórkowa pieców w postaci czerwonej warstwy przepalonej gliny (polepy), świadczy o bardzo dużym remoncie budynku związanym bądź z reperacją, bądź z wymianą pieców około XVII wieku. 

Szkło

Podczas prac wydobyto w sumie 248 ułamków szkła. Ze względu na swoją funkcję zbiór ten podzielić można na szkło naczyniowe (212 fr.) i szkło okienne (36 fr.).

Szkło okienne reprezentowane jest wyłącznie przez szkło taflowe. Niestety ze względu na silne rozdrobnienie materiału nie jest możliwa dokładniejsza analiza opisywanego materiału. Brak części przykrawędnych uniemożliwia określenie wielkości, jak i kształtu szybek.

Szkło naczyniowe (212 fr.) reprezentowane jest w większości przez ułamki butelek szklanych o dnach okrągłych i czworokątnych. Wlewy butelek posiadają ręcznie ukształtowaną krawędź, zazwyczaj z dolepioną pod nią dookolnie nitką szklaną.

Kolejną kategorią w omawianym zbiorze są bardzo nieliczne fragmenty naczyń stołowych. Występują w nich fragmenty szklanic w postaci różnorodnie ukształtowanych stopek (szklanice o płaskich dnach, na stopkach ze zwiniętej spiralnie nitki szklanej lub faliście ukształtowanym brzegiem), oraz pojedyncze fragmenty kieliszków w postaci fragmentów nóżek. Opisywany materiał szklany wskazuje jednak na liczne analogie z materiałami z badań zamku radomskiego.

Ze względu na silne rozdrobnienie materiału nie jest możliwe precyzyjne określenie chronologii naczyń szklanych.

Kamieniarka budowlana

Reprezentowana jest przez 7 fragmentów detali kamiennych.
Najciekawszym egzemplarzem jest fragment portalu drzwiowego z stylizacją kolumny. Drugi fragment pochodzi z otworu okiennego, gdzie zdobienie występuje w postaci wałków i półwałków. Dwa następne są to fragmenty łukowych nadproży najprawdopodobniej drzwiowych.

Występują również fragmenty owalnych kształtek kamiennych, oraz formy nieokreślone (małe fragmenty kamienne).

Inne

Do tej kategorii zaliczone zostały: naparstek miedziany, guziki, fajki gliniane i ułamek żużla. Fajki wykonane są z gliny w dwóch technikach – z gliny kaolinitowej o wypale utleniającym oraz z gliny dobrze wyklarowanej o wypale redukcyjnym. Są bogato zdobione na powierzchni. Tego typu fajki powszechnie używane były w XVIII-XIX wieku. Przedmioty żelazne to głównie gwoździe. Żużle związane są raczej z pożarami w budynku niż z działalnością produkcyjną.


Przy tworzeniu strony korzystaliśmy z:

L. Kajzer, Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z "wieży Karnkowskiego" z zamku w Raciążku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. XXXIV, 1986, nr 2, s. 199 -225.

Z. Lechowicz, Zamek w Radomiu w świetle prac wykopaliskowych w latach 1999-2001. Stan badań i perspektywy poznawcze. [w:]„Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego” KOBiDZ Kielce 2005

Z. Lechowicz, Sprawozdanie wstępne  z przebiegu I etapu badań archeologiczno – architektonicznych  zamku radomskiego  w roku 2000. Archiwum WZK Radom.

G. Barczyk, J. Marciniak - Sprawozdanie z badań Archeologicznych na działce 73/2 ul. Grodzka 8 w Radomiu - KAMIENICA STAROŚCIŃSKA - 16 czerwca – 30 września 2008; Radom 2009. (archiwum WKZ Radom)


Kontakt:
mgr Grzegorz Barczyk
mgr Joanna Marciniak


Prawa autorskie do zawartości strony oraz wszelkie zamieszczone tu informacje, należą do autorów strony, o ile nie zostały oznaczone inaczej. Kopiowanie i publikowanie w celach prywatnych i komercyjnych, rozpowszechnianie jakąkolwiek metodą, części lub całości strony bez wiedzy i zgody autorów jest zabronione.